کتابگزاری

از: آرسن نظریان*

Nederlands-Perzisch Idioomwoordenboek فرهنگ اصطلاحات هلندی – فارسی

تالیف : افشین افکاری

( اصل این نقد، به زبان هلندی درنشریه

"لینگوان" Linguaan، ارگان انجمن مترجمین هلند ، شماره 6 ، سال 2008 ،

متنشرشده است . متن فارسی حاضردارای تغییراتی جزیی است و بخش 5 مربوط به املاء نیز به آن اضافه گردیده است .)

ضرب المثل (یا مثل) فارسی : " دندان اسب پیشکشی را نمی شمرند" . ضرب المثل هلندی : " دهان اسب پیشکشی را نگاه نمی کنند" . تقریبا همان کلمات برای بیان همان مقصود به کاررفته است . تعداد این قبیل امثال و اصطلاحات که با واژه های مشابه یا تقریبا مشابهی درهردوزبان حکم واحدی را اعلام می کنند نسبتا زیاد است .

لکن ، گرچه این تشابهات شایان توجه است ، اما مختص زبانها ی فارسی وهلندی نیست . این همانندیها درزبانهای ملل واقوامی که تاریخ ، فرهنگ ، آداب ورسوم و ادیان متفاوتی دارند ، به چشم می خورد. این واقعیت خود نمایانگرجهانشمولی ظرافت فکروخرد بشری است که دراصطلاحات ومثلها وگفتارهای نغز ملل با استحکام و زیبایی تجلی می یابد .

شاید به همین دلیل، این زمینه اززبان وادبیات، قلمرویی است که نه تنها برای مبتدیان ، بلکه برای کسانی که آشنایی بیشتری با زبان دارند نیزمشکل آفرین است. عموما اصطلاحات ومثلها را نمی توان لغت به لغت ترجمه کرد . بنابراین ، گروه هدف برای چنین فرهنگی کسانی هستند که مقداری آشنایی به زبان فارسی یا هلندی داشته باشند .

لازم است یادآوری شود که فکروشتن نقد درمورد فرهنگ موردبحث ازآن نویسنده نبوده است . نویسنده ، درواقع توسط یکی ازهمکاران هلندی فعال درکانون مترجمین هلند تشویق به اینکارشد . ایشان، به گفته خودش ، مثل بسیاری ازهمکاران هلندی علاقمند ، می خواستند بدانند که یکنفرایرانی درمورد بخش فارسی کتاب چه نظری دارد ، زیرا آنها (هلندیها) که فارسی نمی دانند ولذا نمی توانند آن بخش را بخوانند ودرباره آن قضاوت کنند . بعلاوه ، خود آقای افکاری ازخوانندگان خواسته است که اگرنظری درمورد کتابش دارند، به اطلاع برسانند . بنابراین، من بررسی ام را به بخش فارسی آن منحصرمی کنم .

بررسی مفصل بخش فارسی به زبان هلندی به دلایل روشن امکان پذیر نبود . جنبه های مختلفی ازکتاب ، مثل اصلیت وریشه اصطلاحات وامثال ، تفسیروتعبیرآنها *، املاء وغیره را مشکل می شد به زبان هلندی طرح وبررسی کرد . کتابگزاری حاضرنیز فقط به جنبه هایی ازفرهنگ موردبحث پرداخته که برای فارسی زبانانی که هلندی می آموزند ویاهلندیانی که فارسی یاد می گیرند ، ازنظرنویسنده مهم می تواند باشد .

1 -- ترجمه لغوی اصطلاحات هلندی به فارسی

درکتاب به مواردبسیاری برمی خوریم که معادلهای فارسی صرفا ترجمه لغوی مثلها واصطلاحات هلندی است ، درحالی که درفارسی معادلهای بسیارزیبایی هست که درهیچ جای کتاب به چشم نمی خورد . بالنتیجه ، بخش زیبایی اززبان فارسی به فراموشی سپرده شده است . چند مثال می آوریم :

ص 85 – مثل هلندی (ترجمه لغوی) : دزدان را با دزدان می گیرند . معادل فارسی که دربرابرآن آورده شده : دزد را باید با دزد گرفت . این درواقع، ترجمه لغوی مثل هلندی است وگرچه معنی آنرا به درستی ارائه می دهد ، اما مثل یا اصطلاح رایجی درفارسی نیست . درحالی که درفارسی بیت بسیارزیبایی هست که این معنا را به طورکامل افاده می کند : شغال بیشه مازندران رانگیرد جزسگ مازندرانی .

مثال دیگر: ص 267 - مثل هلندی (ترجمه لغوی) : برای یادگرفتن هیچ وقت دیرنیست . معادل فارسی درکتاب : برای یادگیری هیچ وقت دیر نیست . درادبیات فارسی ، مثل /گفتاربسیارمشهوری هست که ازقدیم الایام تا به امروززینت بخش صفحه اول کتابهای درسی ، دانشنامه ها وغیره می باشد: زگهواره تاگوردانش بجوی . این گفتاروپند نغزدرواقع همان مقصود ومفهوم مثل هلندی را بیان می کند ، منتها با کلماتی زیباتر، شاعرانه تروموثرتر. نقش وکارکرد یک مثل نیزهمین است .

بازهم مثالی دیگر: ص 430 – مثل هلندی (ترجمه لغوی): وطن آنجاست که آدم خوش باشد . معادل فارسی درکتاب : وطن آنجاست که دل خوش است . راستش من این مثل یا عبارت فارسی را به اینصورت نه درجایی شنیده ونه خوانده ام . اما بیت شعرمعروفی هست ( نمی دانم ازکدام شاعر) که همین مقصودرا بسیارزیبا بیان می نماید :

وطن1 آنجاست که آزاری نباشد کسی راباکسی کاری نباشد .

همانطورکه گفتیم ، ازاین دست معادلهای فارسی که ترجمه لغوی اصطلاح یا مثل هلندی است ولی خود مثل یا اصطلاح (رایج) فارسی به شمار نمی رود ، درکتاب بسیار است.

2 -- لغات "عربی"

مانند بسیاری ازلغات واصطلاحات لاتین که درنتیجه استفاده مداوم طی قرنهای متمادی به طورکامل درزبانهای اروپایی جذب شده وجزوآن زبانها شده اند (یک نمونه اصطلاح بعدی است که به عنوان مثال ذکر کرده ایم)، بسیاری ازلغات ، اصطلاحات وترکیبات لغوی عربی نیزدرزبان فارسی به طورکامل جا افتاده وجزیی اززبان فارسی شده است . این لغات واصطلاحات اززمان فتح ایران توسط اعراب درقرن هفتم میلادی واردزبان فارسی شده و هم توسط دستگاههای حکومتی ، تذکره نویسان ، نویسندگان وشعرا (مثل سعدی ، حافظ بسیاری دیگر) و هم افراد عادی وعامی به کاررفته است . به سخن دیگر، عناصرعربی مورداستفاده درفارسی انگ فارسی گرفته وبه همین صورت هم به کاربرده شده است . اینهارا دیگر نمی توان اززبان فارسی کنونی دورریخت . این گروه از مثلها ، اصطلاحات وگفتارهای نغزهم کلا به کنارگذاشته شده و بدین ترتیب بخش دیگری اززبان وادبیات فارسی درکتاب به دست فراموشی سپرده شده است . چند مثال می آوریم :

Alfa en Omega

ص 27 - اصطلاح هلندی (متشکل ازاولین وآخرین حروف الفبای لاتین) :

(آلفا اِن ا ُمـِگا) .معادل فارسی کتاب : اول وآخر ، که ترجمه غلطی نیست ، اما معادل بسیاررایجتری برای آن درفارسی هست که دراینجا ازآن خبری نیست : ب بسمه الله تا تای تمة . این اصطلاح "عربی" / فارسی عینا برای همان منظورمستتر درمثل هلندی به کار می رود وهیچ نقش یاکارکرد مذهبی هم ندارد .

مثالی دیگر: ص 268 – مثل هلندی (ترجمه لغوی): منهم یک انسانم و هیچ چیزازیک انسان بعید نیست . معادل فارسی کتاب : ما آدمیم وآدمها هم اشتباه می کنند . بازهم ترجمه صرفا لغوی مثل هلندی . مثل رایج در فارسی با ترکیب لغات عربی : بشر جایزالخطا ست .

مثالی دیگر: ص 344 – اصطلاح هلندی (ترجمه لغوی): حقوق قویترینها . معادل فارسی کتاب : هرکه زورش بیش حقش بیشتر. به خودی خود ، توضیح غلطی نیست ، اما بازاصطلاح رایج درفارسی برای منظورموردبحث نمی باشد . مثل رایج درفارسی ، ولو با لغات عربی : ا َلحق ُ لـِمن غـَلب َ.

لازم به توضیح می دانم که منظورما تشویق استفاده ازکلمات عربی درهمه موارد نیست ، به ویژه هنگامی که معادل فارسی (سره) برای آن باشد . همینطور، سیاست رسمی آموزش درایران که فارسی را ماده درسی اجباری درمدارس نموده قابل توجیه نیست . لکن ، برهمین سیاق ، طرد وبایکوت دلخواهانه بخشی اززبان رایج را نیز، گزافه گرایی درجهت مخالف می دانیم .

3 -- لغات ، افعال واصطلاحات عادی

هم دربخش فارسی وهم دربخش هلندی به مواردی برمی خوریم که نام اصطلاح یا مثل را نمی توان برآن گذاشت . اگرطبق تعریفی که درمقدمه کتاب درباره واژه "اصطلاح " به هلندی ارائه شده ، "غرض ازاصطلاح کلیه ترکییبات لغوی حاوی مفهومی" باشد " که به سادگی ازعناصرمشکله اصطلاح نتوان استنباطش کرد "، دراینصورت کتاب دارای تعداد قابل توجهی "اصطلاحات" است که درواقع اصطلاح یا مثل نیستند ، بلکه لغات ، افعال یا عباراتی هستند که درکتاب لغت عادی هم آنهارا می توان یافت واحتیاجی به کتاب ویژه اصطلاحات برای آنها نبود . چند مورد را که درهردوزبان با لغات وواژه های یکسانی آورده شده (غیرازاین هم نمی شد) به عنوان مثال ذکرمی کنیم :

ص 176 - آخرین امید خودرا به کسی / چیزی بستن

ص 298 - دروضع موجود

ص 387 - اقدام کردن

اصطلاحات وامثال معمولا برای این به کار می روند که به گفتار قاطعیت ونیروببخشند ودرحد خود یک خلاقیت ادبی به شمار می روند . درست به دلیل ترکیب وساختارپیچیده شان ، این بخش از سخن "اصطلاح " شده است ، وگرنه با لغات وکلمات عادی هم می توانستیم مقصود راادا کنیم . اینکه ، این مقصود باکلمات یا ترکیبی ازکلمات عربی یا فارسی سره ادا شود یا نه فرق زیادی نمی کند. کافی است که مردم عادی آنرا درزبان محاوره ای شان به کاربرند .

4 -- معادلهای غلط ویا شبهه برانگیزبرای اصطلاحات هلندی

گاه به گاه به مواردی برمی خوریم که به سختی می توان با تعبیر وتفسیرمولف از اصطلاح یا مثل هلندی موافق بود ویا حداقل آن تفسیرجای شک وتردید باقی می گذارد وبدین جهت هم معادلی غلط برای آن درفارسی آورده شده است. مثالها :

ص 225 – اصطلاح هلندی : گوهررابرتارک تاج نشاندن / مرحله نهایی وپراهمیت کاری را با مهارت وزیبایی به انجام رساندن . معادل فارسی درکتاب : برکار(خود) صحه گذاشتن .

معادل صحیح فارسی هرچه باشد ، به هرحال این آنچیزی نیست که منظورومراد ازاصطلاح هلندی است .

مثال دیگر: ص 266 – اصطلاح هلندی : لایحه/ یادداشت توضیحی . معادل فارسی کتاب : بیانیه کتبی .

اولا ، واژه "بیانیه" درفارسی خود به معنای اعلامیه یا موضع گیری کتبی است ولزومی به افزودن "کتبی" به آن نیست . بعلاوه ، بیانیه سندی است که توسط یک سازمان دولتی یا سیاسی برای اطلاع عموم انتشارمی یابد ونه ، آنطورکه درشرح اضافی ذکرشده ، برای توضیح دلایل وانگیزه یک لایحه قانونی مطرح درمجلس . برای اینمنظور، درفارسی "یادداشت یا لایحه توضیحی" به کار

(Explanatory note

می رود. (درانگلیسی :

5 – املاء

املای فارسی کتاب نیز حاوی بدعتهایی است که درجاهای دیگر دیده نشده ، مثل نوشتن صفات تفضیلی - که درفارسی با افزودن پسوند "تر" به صفت مطلق ساخته می شود ومعمولا سرهم نوشته می شود - با املای دیگری، یعنی بصورت جدا ازهم . مثال : بیش تر(ص 11) بجای بیشتر، مهم تر(ص 12) بجای مهمتر، یا افزودن الف به ضمیرمتصل سوم شخص: دست اش نزن (ص 177) بجای دستش نزن ، مولای درزاش نمی رود (ص 478) بجای مولای درزش نمی رود وغیره .

نتیجه گیری

با وجود کاروزحمت فراوانی که برای پدید آوردن این کتاب ، ازجمله به کمک چند استاد هلندی، صرف شده ، بخش فارسی آن درمقایسه با بخش هلندی دارای نواقص ونارسایی های قابل توجهی است . فقدان معادلهای رایج (تر)، زیباتر و وجیه تر، همچنین وسواس احترازازکلمات و اصطلاحات "عربی" باعث شده که بخش مهم وزیبایی اززبان وادبیات فارسی ازدسترس خوانندگان خارج بماند . این خلاء ، متاسفانه درانتشارات دیگرآقای افکاری نیزبه چشم می خورد .

این، البته به معنای آن نیست که بهتر بود که کتاب اصلا منتشر نمی شد . فرهنگ حاضر، بطورقطع یکی ازکوششهای عمده درزمینه اصطلاحات دوزبانه فارسی - اروپایی است . بیشتراصطلاحات وامثال کمابیش رایج هستند و به هرحال مفهوم اصطلاحات ومثلهای هلندی را ، ولو به صورت ترجمه لغوی، به درستی ارائه می کنند. کتاب می تواند ازطرف دانشجویان زبان وادبیات فارسی وهلندی مورداستفاده قرارگیرد . اما اینکه آنرا مرجع واثراستانداردی برای اصطلاحات وامثال فارسی – هلندی یا هلندی – فارسی بدانیم ، جای شک وتردید جدی است .

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1 - بجای "وطن" ، "بهشت" هم به کار می رود .

06-11-200, p 23 NRC Next

2 - یک نمونه از تفسیر نادرست اصطلاحات یا امثال فارسی (که ضمنا درروزنامه هلندی

ازآن نقل قول شده وآقای افکاری نیزیک کپی ازبریده جریده حاوی نقل قول را برای همکاران ، ازجمله من، فرستاده ، به مثل زیر مربوط می شود:

مثل هلندی (ترجمه لغوی): هرکه نشیمنش را می سوزاند باید روی تاولها یش هم بنشیند . معادل فارسی : هرکه خربزه می خورد پای لرزش هم می نشیند . تا اینجا درست . مثل فارسی معادل صحیح مثل هلندی است . اما تفسیری را که آقای افکاری ازدلیل لرزیدن پس از خربزه خوردن می آورد ، من درهیچ جا نه شنیده ونه دیده ام . ایشان به مستمعین هلندیشان توضیح می دهند که چون خربزه میوه بسیار شیرینی است ، خوردن آن انسان را به لرزش وا می دارد . (!!) درواقع ، خربزه دربین ایرانیان به عنوان یک میوه "سردی آور" مشهور است و کسی که ازآن زیاد بخورد ، احتمال زیاد هست که ناخوش بشود وبه تب ولرزگرفتار آید . دلیل لرزش ، بنابراین، شیرینی ان نیست ، بلکه خاصیت سردی آور بودن آنست .

مشخصات کتاب:

Nederlands-Perzisch Idioomwoordenboek

فرهنگ اصطلاحات هلندی – فارسی

Afshin Afkari

Amsterdam University Press

ISBN 9789089640079

518 صفحه

قیمت : 29,50 یورو

* آقای نظریان ، مترجم رسمی دادگستری هلند برای زبانهای فارسی، ارمنی و انگلیسی وعضوانجمن مترجمین هلند می باشد.

************************